نخستين كسى است كه قانون دوم انعكاس نور را دربارهء همسطح بودن شعاع تابش و شعاع بازتافته و خط عمود بر سطح تابش بيان و اثبات كرده است . كار مهم ديگر وى تعيين ضخامت جوّ است . او همچنين اتاق تاريك را از لحاظ رياضى مورد بحث قرار داد . « 1 » پس از ابن هيثم فعاليتهاى او به وسيلهء قطب‌الدين شيرازى ( 634 - 710 ه ) دنبال گرديد ؛ و او با استفاده از مناظر ابن هيثم علت پيدايش رنگين‌كمان را تبيين كرد . شاگرد قطب‌الدين به نام كمال‌الدين فارسى - كه مهم‌ترين شرح را بر مناظر ابن هيثم به نام تنقيح المناظر نوشته است - كار او را تكميل كرد و در باب پيدايش رنگين‌كمان آزمايشهايى انجام داد كه مورد استفادهء فيزيكدانى غربى به نام « تئودور » از مردم فرايبرگ قرار گرفت و هر دو به نتايج مشابهى دست يافتند . از ديگر كارهاى چشمگير مسلمانان ، فعاليتهايشان دربارهء ترازو و اندازه‌گيرى جرم ويژه است . چنان‌كه از جدول پيداست ، نتايج اين اندازه‌گيرى دقتى به اندازهء اندازه‌گيرى ابزار پيشرفتهء امروزى دارد . قوانين مربوط به علم‌الحيل [ مكانيسم ] از ديگر زمينه‌هايى بود كه در ميان مسلمانان توسعه يافت . 3 . صنعت و فناورى در تمدن اسلامى صنايع رايج در ملل اسلامى بسيار متنوع بود ، به طورى كه بيشتر و بلكه همهء نيازهاى عمومى در داخلهء سرزمينهاى اسلامى تأمين مىگردد . هر يك از شهرها به صنعتى ويژه شهرت داشت . به استخراج معادن توجهى ويژه مىشد و صنعتكاران در شهرهاى نزديك معادن در رواج و رونق صنايع فلزى مىكوشيدند . معادن سنگ مرمر ، نمك ، گوگرد ، نفت و قير به ويژه در ايران فعال بود . شيشه‌گرى ، صابون‌سازى ، پارچه‌بافى ، كاغذسازى ، بافت انواع فرش ، مرصع كارى ، فلزكارى و كشتىسازى از جمله صنايعى بود كه در سرزمينهاى اسلامى رواج تام داشتند . نتيجه‌گيرى ملل اسلامى در گذشتهء خود در بسيارى از رشته‌هاى علمى سرآمد روزگار بوده‌اند . جوّ حاكم بر جوامعشان زمينه ظهور دانشمندانى بزرگ را فراهم ساخته بود . اين دانشمندان رسالت علمى خويش را به خوبى انجام داده و راهى روشن را فراروى آيندگان گذاشته‌اند . اما ، اگر مسلمانان در گذشته

--> ( 1 ) . ر . ك . علم و تمدن در اسلام ، ص 45